Aracı Kurum Nasıl Seçilir?

Aracı kurum seçimi çoğu zaman tek bir soruya indirgenir: "Komisyonu en düşük hangisi?" Oysa komisyon, kurumun size ne sunabileceğini ve sorun çıktığında ne yaşayacağınızı söylemez. Bu rehber, seçimi beş ölçüte bölüyor: ihtiyaç duyduğunuz hizmet, kurumun izinleri, ücret yapısı, işlem platformu ve sözleşme. Her ölçütün mevzuattaki karşılığını da veriyoruz; böylece kurumun söylediğini kendi gözünüzle doğrulayabilirsiniz.

Önce ne yapacağınızı netleştirin

Sermaye piyasasında "aracı kurumla çalışmak" birbirinden farklı hizmetleri kapsar. III-37.1 sayılı Tebliğ'in 4. maddesi, Kurul izniyle yapılabilecek yatırım hizmetlerini tek tek sayar: emirlerin alınması ve iletilmesi, emirlerin müşteri adına gerçekleştirilmesi, kurumun kendi hesabından alım satımı, bireysel portföy yöneticiliği, yatırım danışmanlığı, halka arza aracılık ve sermaye piyasası araçlarının saklanması.

SPK'nın yatırımcı kitapçığı da aynı noktaya dikkat çekiyor: farklı aracı kurumlar farklı ücret karşılığı farklı hizmetler sunar. Yatırımınızı kendiniz seçecekseniz alım satım hizmeti yeterlidir; portföyünüzü yönettirmek ya da kişiye özel öneri almak istiyorsanız bu hizmetler için ayrıca yetkili bir kurum gerekir.

Kendinize şu soruları sorun:

• Yalnızca Borsa İstanbul'da pay mı alıp satacağım, yoksa vadeli işlem (VİOP) de yapacak mıyım?
• Yurt dışı borsalarda işlem yapmak istiyor muyum?
• Halka arzlara katılmak benim için önemli mi?
• Kararları kendim mi vereceğim, yoksa yatırım danışmanlığı ya da portföy yönetimi mi istiyorum?

Bu soruların cevabı, aşağıdaki izin kontrolünde neye bakacağınızı belirler. Hizmet bazında karşılaştırma için hisse senedi işlemleri ve VİOP sayfalarına bakabilirsiniz.

İzin türünü ve yetki sınıfını kontrol edin

III-37.1 sayılı Tebliğ'in 8. maddesi aracı kurumları üç gruba ayırır:

• Dar yetkili: Emir iletimine aracılık ve yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütür.
• Kısmi yetkili: İşlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı, sınırlı saklama ve portföy yöneticiliği faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütür.
• Geniş yetkili: Portföy aracılığı, genel saklama ve aracılık yüklenimi faaliyetlerinden birini veya tamamını yürütür.

Bu sınıflar kurumun kalitesini değil, yapabileceği işlerin kapsamını gösterir. Sizin için asıl önemli olan, ihtiyacınız olan faaliyetin izninin kurumda bulunup bulunmadığıdır.

SPK'nın aracı kurum faaliyet izinleri sayfasında kurum statüsüne ve faaliyet izni türüne göre arama yapılabiliyor. İzin adları araç türünü ve coğrafyayı da taşır; örneğin pay alım satımı için "İşlem Aracılığı Faaliyeti (Paylar) / Yurt İçi", yurt dışı pay işlemleri için aynı iznin "Yurt Dışı" karşılığı ayrı bir satırdır. Bir kurumun vadeli işlemlerde aracılık izni varken yurt dışı pay izni olmayabilir. Sitemizdeki aracı kurumlar listesi de izin bilgisini SPK kaydından alır.

Bir aracı kurum şubesine ya da irtibat bürosuna gidiyorsanız, SPK kitapçığının önerdiği gibi hangi aracı kuruma bağlı çalıştığını öğrenin; sözleşmeyi imzaladığınız tüzel kişi o kurumdur.

Ücret yapısını tarifeden okuyun

Pay alım satımında aracılık komisyonu, SPK'nın 14.10.2005 tarihli kararıyla 1 Ocak 2006'dan bu yana kurum ile müşteri arasında serbestçe belirleniyor. Yani tek bir resmî oran yok; oranı kurumun tarifesinden ve sizinle yaptığı anlaşmadan öğrenirsiniz.

Serbestliğin karşılığı açıklama yükümlülüğü. III-39.1 sayılı Tebliğ'in 25. maddesine göre yatırım kuruluşu, alım satıma aracılık hizmeti sunmadan önce genel müşterisine işlemlere ilişkin her türlü komisyon, ücret ve vergi tutar veya oranlarını açıklamak ve bunun okunup anlaşıldığına dair yazılı beyan almak zorunda. Bu açıklamaların genel ve muğlak ifadeler yerine mümkün olduğunca sayısal örneklerle yapılması esas.

Tarifede şu kalemleri arayın:

1. Pay alım satım komisyon oranı ve oranın yüzde mi binde mi yazıldığı
2. Varsa işlem başına asgari komisyon tutarı
3. Komisyona vergi (BSMV) dahil mi, hariç mi
4. Saklama, hesap bakım ya da hesap işletim ücreti
5. Hesaplar arası virman ve başka kuruma hisse transferi ücreti
6. Canlı veri ve derinlik paketlerinin ücreti
7. Yurt dışı işlemlerde döviz çevrimi ve saklama ücreti

SPK kitapçığı bir noktaya daha dikkat çekiyor: bazı kurumlar emir kabulü için talimat ya da portföy büyüklüğünün belli bir tutarı aşmasını isteyebiliyor ve bu mevzuata aykırı değil. Küçük tutarlarla başlayacaksanız bunu baştan sorun.

Oranları yan yana görmek için komisyon karşılaştırma sayfasını, kendi işlem tutarınızla hesap yapmak için komisyon hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

İşlem platformunu ve kurumun sitesini inceleyin

Platform seçimi zevk meselesi gibi görünür ama mevzuat kurumdan bazı bilgileri internet sitesinde açıkça yayımlamasını istiyor. III-39.1 sayılı Tebliğ'in 28. maddesine göre yatırım kuruluşunun sitesinde asgari olarak şunlar bulunmalı:

• Hangi hizmetleri sunmaya yetkili olduğu
• Emir iletimi, işlemlerin gerçekleştirilmesi ve takasın nasıl yapıldığı
• Emir gerçekleştirme politikası
• Elektronik ortamda yapılabilecek işlemler ve elektronik bildirim esasları
• İşlem platformunun ve bilgisayar ağının özellikleri, riskleri, güvenlik tedbirleri
• Platformda sorun çıkarsa kullanılabilecek alternatif iletişim yöntemleri
• Acil ve beklenmedik durumlarda kullanılacak iletişim bilgileri

Bu bilgilerin sitede bulunmaması ya da bulunması çok zor olması, kurum hakkında başlı başına bir işarettir. Özellikle "platform çökerse emrimi nasıl veririm?" sorusunun cevabını hesap açmadan önce öğrenin. Kaldıraçlı işlem sunan kurumlarda aynı madde, karda ve zararda olan müşteri hesaplarının oranının "Zarar Olasılığınız" başlığıyla üç ayda bir duyurulmasını zorunlu tutuyor.

Sözleşmeyi, destek kanallarını ve şikâyet yolunu kontrol edin

Hesap açarken imzaladığınız çerçeve sözleşme, kurumla ilişkinizin tamamını düzenler. III-39.1 sayılı Tebliğ'in 26. maddesi bu sözleşmede müşterinin haklarını ciddi şekilde zedeleyen, kurum lehine tek taraflı olağanüstü haklar tanıyan ve emirlerin ispatını müşteriye yükleyen hükümlere yer verilemeyeceğini söyler. SPK kitapçığı da sözlü olarak söylenip sözleşmede yer almayan şeylere güvenmemenizi ve sözleşmenin bir örneğini saklamanızı öneriyor.

Sorun çıktığında izleyeceğiniz yol kitapçıkta sıralı olarak verilmiş: önce hesap ekstresini inceleyin, sonra müşteri temsilcinizle, ardından kurumun yöneticisiyle görüşün ve bir dilekçe bırakın; sorun borsadaki bir işlemden kaynaklanıyorsa Borsa İstanbul'a, ayrıca SPK'ya dilekçe ya da internet üzerinden başvurabilirsiniz. Hesap açmadan önce kurumun şikâyet kanalının nerede olduğunu ve ekstrenin hangi sıklıkla gönderildiğini öğrenmek, sonradan zaman kazandırır.

Seçim için kontrol listesi

Aşağıdaki listeyi aday kurumların her biri için doldurun. Tek bir kurumun her maddede önde olması gerekmez; sizin için önemli maddelerde eksik kalmaması yeterli.

1. İhtiyacım olan faaliyetin izni SPK listesinde bu kurumun adına kayıtlı mı (yurt içi/yurt dışı ayrımıyla)?
2. Kurumun yetki sınıfı (dar, kısmi, geniş) yapmak istediğim işi kapsıyor mu?
3. Komisyon oranı, asgari komisyon ve vergi durumu tarifede açıkça yazıyor mu?
4. Saklama, virman, veri ve döviz çevrimi ücretleri ayrı ayrı belirtilmiş mi?
5. Emir kabulü için asgari tutar ya da portföy şartı var mı?
6. Kurumun sitesinde emir gerçekleştirme politikası ve platform riskleri yayımlanmış mı?
7. Platform erişilemezse emir için alternatif kanal tanımlanmış mı?
8. Çerçeve sözleşmeyi imzalamadan önce okuyabildim mi, bir örneğini aldım mı?
9. Hesap ekstresi ve şikâyet başvurusu için hangi kanal kullanılıyor?
10. Danışmanlık ya da portföy yönetimi istiyorsam, kurumun bu faaliyetler için ayrı izni var mı?

Kurumları bu ölçütlerle yan yana görmek için karşılaştırma sayfasını kullanabilir, verilerin nasıl toplandığını metodoloji sayfasında okuyabilirsiniz.